Bυζαντινή πλαστικότητα

1. Σφαιρικότητα

Σφαιρικότητα χαρακτηρίζει την αρχαία ελληνική ζωγραφική (Βεργίνα), την ελληνορωμαϊκή (Πομπηϊα) και την Αναγέννηση. Σ’ αυτές μεταφέρεται στον δισδιάστατο χώρο της ζωγραφικής τέχνης η τρισδιάστατη πλαστικότητα της γλυπτικής με τη βοήθεια της απομιμήσεως των σκιών (σκιοδομή). Η σκιά είναι που μας δείχνει ζωγραφικά, πως η μάζα αναπτύσσεται και στις τρεις διαστάσεις του χώρου.  Αντίθετα μια εντελώς επίπεδη επιφάνεια δεν αφήνει σκιές επάνω της και έτσι δεν δημιουργεί ζωγραφικά το αίσθημα του τρισδιάστατου χώρου.

Άγιος Αντώνιος – π. Σταμάτης Σκλήρης

Σφαιρικότητα δεν είναι το να εικονίζονται όλα στον πίνακα στρογγυλά, αλλά το να αποδίδονται κατά τέτοιο τρόπο, σαν η κάθε λεπτομέρεια να είναι τμήμα σφαίρας. Αυτό σημαίνει, πως καθώς κοιτάζουμε το ζωγραφισμένο αντικείμενο, μας πείθει ότι τα διάφορα σημεία της επιφανείας του βρίσκονται σε διαφορετικές αποστάσεις από εμάς. Επομένως η σφαιρικότητα συνδέεται με την απόδοση της λεπτής υφής της επιφανείας του παριστάμενου. Αυτό τεχνοτροπικά επιτυγχάνεται με την εναλλαγή σκούρων και φωτεινών τόνων του χρώματος. Ο χειρισμός είναι «τονικός» και μπορεί να πραγματοποιηθεί ακόμη και με ένα μόνο χρώμα ή με το μαύρο (φωτοσκίαση).

Έτσι ένα έργο με σφαιρική πλαστικότητα δίνει προτεραιότητα στις τονικές αξίες, εκφράζει χώρο συνεχή (και όχι χώρο που προχωρεί κατά άλματα) και δείχνει τη λεπτή υφή της επιφανείας.

2. Πρισματικότητα

Η πρισματικότητα δεν ταυτίζεται απόλυτα με τον κυβισμό. Ο Κυβισμός αποτελεί πρόταση ερμηνείας της δομής με βάση στερεομετρικά σώματα. Άρα μας παραπέμπει σε σχεδιακές λύσεις κυρίως. Η πρισματικότητα είναι προσπάθεια να αποδοθεί ο χώρος χ ρ ω μ α τ ι κ ά. Γι΄ αυτό, αν και οδηγεί σε κάποια κυβιστική σχεσιακή αντίληψη, διατηρεί το αίσθημα και τον χειρονομιακό αυθορμητισμό, χάρη στην ριζική χρωματικότητά της.

Κλασικό παράδειγμα πρισματικού χώρου παρέχει το έργο του CÉZANNE. Αυτός παραθέτει πλατιές πινελιές συμπληρωματικών χρωμάτων. Επειδή το θερμό χρώμα γειτονικά με ένα ψυχρό δίνει την εντύπωση, πως είναι πιο κοντά μας, η γειτνίαση συμπληρωματικών χρωμάτων δημιουργεί αίσθηση γωνιώσεως του χώρου. Σαν όλα τα παριστώμενα να εισπράττονται από τον θεατή ως πρίσματα που έχουν την θερμή πλευρά στραμμένη προς αυτόν και την δίπλα σ’ αυτήν ψυχρή πλευρά (φαινομενικά όμως πίσω της, λόγω συμπληρωματικότητας), προς το βάθος του πίνακα.

Εφ’ όσον η συμπληρωματικότητα δημιουργεί απόσταση μεταξύ θερμών και ψυχρών, ο χώρος της βαίνει κατά άλματα και δεν είναι συνεχής, όπως της σφαιρικότητας, με αποτέλεσμα να εξαλείφεται η λεπτή υφή της επιφανείας του εικονιζόμενου.

Αγία Ειρήνη – π. Σταμάτης Σκλήρης

Επομένως ένα έργο με πρισματική πλαστικότητα εκφράζεται με «χρωματικές» κυρίως αξίες, άρα είναι συνήθως πιο αυθόρμητο και χειρονομιακό (σε αντίθεση προς τον εγκεφαλισμό της σφαιρικής πλαστικότητας και τον ντετερμινισμό του κυβισμού), φανερώνει χώρο ασυνεχή και πραγματοποιεί αφαίρεση της λεπτής υφής της εικονιζόμενης επιφανείας.

Στη δυτική εικαστική παράδοση η πρισματικότητα δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς τον εμπρεσιονισμό, που «καθάρισε» τα χρώματα, τα ανέλυσε σε συμπληρωματικά και απελευθέρωσε τον δυναμισμό της ζωγραφικής χειρονομίας σε βάρος της εγκεφαλικής σκέψεως της αναγεννήσεως. Όμως στην ελληνική εικαστική παράδοση τέτοιες λύσεις ήσαν γνωστές πριν από πολλούς αιώνες.

3.    Βυζαντινή πλαστικότητα

Η ελληνική εικαστική παράδοση γνώριζε και την σφαιρικότητα της γλυπτικής, (που ήταν γέννημα δικό της), και την συμπληρωματικότητα των χρωμάτων, όπως φαίνεται στα ελληνιστικά πορτρέτα του Φαγιούμ. Δεν απέρριψε, στα χριστιανικά χρόνια, την πλαστικότητα γενικά, αλλά τη σφαιρικότητα των αγαλμάτων. Την σφαίρα πλέον απέδωσε με τοποθέτηση θερμού χρώματος κεντρικά πάνω σε προπλασμό ψυχρού χρώματος. Έτσι το βυζαντινό φως προσδίδει στο πρόσωπο:

  1. Κεντρομόλο φωτισμό με θερμά χρώματα, ο οποίος αφήνει περιφερικά φυγόκεντρο σκίαση με ψυχρά χρώματα.
  2. Ο φωτισμός είναι κβαντισμένος, δηλαδή κάθε στρώμα χρώματος είναι σαφώς περιγεγραμμένο και δημιουργεί με τα προηγούμενα διαφορετικές βαθμίδες φωτισμού τονικότητας και χρωματικότητας.
  3. Με το να είναι ο φωτισμός αυτός φασματικός, δηλαδή με ξεχωρισμένα τα θερμά  απ’ τα ψυχρά χρώματα, και κατά βαθμίδες τοποθετημένος στην Εικόνα, δημιουργεί λόγω συμπληρωματικότητας αίσθημα πραγματικού χώρου, το οποίο επιτυγχάνεται χρωματικά και όχι μόνο σχεδιακά.
  4. Ο χώρος όμως αυτός είναι δια της έλξεως του φασματικού φωτός πραγματοποιημένος, γιατί οφείλεται στη διάκριση και γειτνίαση θερμών και ψυχρών χρωμάτων και άρα είναι ασυνεχής, βαίνει κατά άλματα προς τον θεατή και επομένως επιχειρεί αφαίρεση της λεπτής υφής της εικονιζόμενης επιφανείας, που εκφράζει στην Εικόνα απάλειψη των σημαδιών της φθοράς.
  5. Ο κεντρομόλος χαρακτήρας του φωτισμού έχει σαν αποτέλεσμα να εικονίζονται με σαφήνεια και τα σύνολα και τα μέρη τους.
  6. Να είναι το τοπίο αποτέλεσμα ηθελημένης οράσεως και όχι τυχαίας οπτικής γωνίας και άρα να εικονίζονται όλα ολόκληρα και όχι τυχαία «κομμένα» από το «κάδρο» και επομένως να εικονίζεται ο χώρος ολόκληρος.
  7. Για να πέφτει παντού κεντρομόλος φωτισμός πρέπει να μην επικαλύπτονται τα εικονιζόμενα αλλά να παρατίθενται και επομένως και αυτά που είναι στη φύση αθέατα να καθίστανται στην Εικόνα θεατά, με άπειρες ζωγραφικές συνέπειες, όπως είναι το να:

α) αίρεται το αίσθημα της βαρύτητας και να είναι όλα ανάλαφρα.

β) να μη χρειάζεται πια η στατική αιτιολόγηση του σχεδίου του πίνακα, άρα

γ) να διαπερνά την εικόνα ένας αέρας ελευθερίας που χαρίζει μυθική και όχι διανοητική αντίληψη και θεώρηση του κόσμου, όπου φυσικά

δ) μπορούν να συνυπάρχουν ταυτόχρονα και να συντίθενται διαφορές, περισσότερες της μίας, οπτικές γωνίες, και να ξεπερνιέται ο ντετερμινισμός της μίας και μόνης οπτικής γωνίας της Αναγεννήσεως.

ε) να αλλοιώνεται η προοπτική κ.λ.π.

Το σπουδαίο είναι ότι η βυζαντινή ζωγραφική ένωσε τη σφαιρικότητα και τη πρισματικότητα σε μιαν πρισματική σφαιρικότητα (κάτι σαν τον τετραγωνισμό του κύκλου), το πέτυχε πολύ πριν και από την αναγεννησιακή σφαιρικότητα και την μοντέρνα πρισματικότητα, το επιχείρησε μέσα στα πλαίσια της ελληνικής εικαστικής αναζητήσεως, η οποία όμως μόνη της δεν μπορούσε να το επιτύχει χωρίς το νέο στοιχείο της αναστάσιμης ελευθερίας που έφερνε ο Χριστιανισμός. Έτσι όλα όσα προηγήθηκαν συνοψίζονται σε μια κατάκτηση της ζωγραφικής: την ελευθερία από νόμους  και προσδιορισμούς φυσικούς, που οδηγούν στη φθορά.

Υπαπαντή – π. Σταμάτης Σκλήρης

Επιγραμματικά οι διαφορές της βυζαντινής πλαστικότητας από τη σφαιρική είναι οι εξής:

Οπτικά: ο χώρος είναι συνεχής στην σφαιρικότητα και η επιφάνεια του εικονιζόμενου διαθέτει σημεία σε διάφορες αποστάσεις από το θεατή, ενώ στην βυζαντινή ζωγραφική χωρεί κατά άλματα. Χρωματικά τα άλματα αυτά αποδίδονται με διάκριση θερμών και ψυχρών, οπότε οι τόνοι της σκιάς είναι λίγοι και σταθεροί στην Εικόνα, ενώ είναι πολλοί και απροσδιόριστοι στην σφαιρικότητα. Τεχνοτροπικά τα άλματα αποδίδονται με τον κβαντισμό του φωτός, ενώ στη σφαιρικότητα με την τεχνική του «σφουμάτο».

Ανατομικά, δομιστικά: τα διάφορα ανατομικά στοιχεία βρίσκονται στην Εικόνα, αντίθετα από την Αναγέννηση επί ενός και του αυτού επιπέδου. Χρονικά, υπαρξιακά: η σφαιρικότητα μας παραπέμπει στο παρελθόν, σε κόσμο και χώρο εξ αντικειμένου υπάρχοντα, ενώ η βυζαντινή πλαστικότητα εξαρτά την ύπαρξη και δικαίωση της από μια κλήση σε κοινωνία εσχατολογική, που εκφράζεται ζωγραφικά με την ανάπτυξη του χώρου δι’ έλξεως του φωτός. Τέλος φιλοσοφικά, είναι οντολογικός ο φωτισμός και ο χώρος που δημιουργεί η Εικόνα και φαινομενολογικός αυτός που δίνει η Αναγέννηση.

π. Σταμάτης Σκλήρης

Αν ο στοιχειώδης δομικός λίθος στη σφαιρική πλαστικότητα είναι τμήμα σφαίρας τονικά αποδιδόμενο και στην πρισματική, πρίσμα χρωματικά αποδιδόμενο, στην πρισματική σφαιρικότητα, που αποτελεί τον τρόπο της βυζαντινής πλαστικότητας, ο στοιχειώδης δομικός λίθος είναι σφαίρα χρωματικά αποδιδόμενη με κεντρομόλο τοποθέτηση των φωτεινών θερμών και φυγόκεντρο των ψυχρών και πιο σκούρων χρωμάτων. Αυτό αποτελεί και το πάγιο αξίωμα της τεχνοτροπίας της Εικόνας. Αυτό το ίδιο όμως είναι επίσης τεχνοτροπικό αξίωμα και για κάθε εικαστική τέχνη, που ενδιαφέρεται να εκφράσει καλλιτεχνικά την ελευθερία από τον φυσικό καταναγκασμό.

π. Σταμάτης Σκλήρης

Πηγή: π. Σταμάτης Σκλήρης – ΄Ιδρυμα Γουλανδρή Χόρν

Advertisements

About Kalimera! - Gia Sena!

General Issues (photos, history, culture, relegion)
This entry was posted in ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s