Η ανταλλαγή πληθυσμών στο Διεθνές Δίκαιο

IΣΤΟΡΙΚΑ

Έντυπη Έκδοση Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, Κυριακή 10 Φεβρουαρίου 2013

  • Η Σύμβαση για την Ανταλλαγή Πληθυσμών νομιμοποιούσε προς στιγμήν τη μέθοδο της ανταλλαγής ανθρώπων, εν είδει πραγμάτων, ως μέσο επίλυσης των διαφορών μεταξύ των κρατών.Ενδιαφέρον έχει να σημειωθεί ότι η ανταλλαγή πληθυσμών, ως τέτοιο μέσο αντιμετώπισης διακρατικών διαφορών, θα εξοβελιστεί από το Διεθνές Δίκαιο μερικές δεκαετίες αργότερα. Στην Οικουμενική Διακήρυξη Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στο Διεθνές Σύμφωνο Ατομικών και Πολιτικών Δικαιωμάτων και στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, η ανταλλαγή πληθυσμών αντιμετωπίζεται ως παραβίαση των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου.Ομως το 1923 η πραγματικότητα ήταν διαφορετική. Η μέθοδος της ανταλλαγής πληθυσμών για τη σύσταση ομοιογενών εθνικών κρατών που συγκροτήθηκαν στις παλιές οθωμανικές περιοχές φαινόταν ως η μόνη λύση για τη μετάβαση στη νέα πολιτειακή δομή. Ηδη από το 1913 είχε αποφασιστεί μεταξύ της Βουλγαρίας και της κυβέρνησης των Νεότουρκων η εθελοντική ανταλλαγή των πληθυσμών στην περιοχή των τουρκοβουλγαρικών συνόρων της Ανατολικής Θράκης. Στο τουρκοβουλγαρικό Πρωτόκολλο Ειρήνης (Σεπτέμβριος 1913) αναγραφόταν ότι συμφωνούσαν για «την αμοιβαία ανταλλαγή των Βουλγάρων και μουσουλμάνων κατοίκων, καθώς και των κτημάτων αυτών, σε ζώνη 15 χλμ. το ανώτερο κατά μήκος των κοινών συνόρων».Το τουρκοβουλγαρικό αυτό πρωτόκολλο έδινε την πρώτη διεθνή νομική υπόσταση σ’ ένα κατά τα άλλα επαχθές μέτρο. Στη συνέχεια, τον Μάιο του 1914, οι Νεότουρκοι, οι οποίοι είχαν ήδη αποφασίσει τις γενοκτονίες των χριστιανικών οθωμανικών πληθυσμών, πρότειναν στην ελληνική κυβέρνηση την ανταλλαγή «του ελληνικού πληθυσμού του βιλαετίου Σμύρνης με τους μουσουλμάνους της Μακεδονίας». Η ελληνική κυβέρνηση αποδέχθηκε το αίτημα και συγκροτήθηκε τον Ιούνιο του 1914 Μικτή Επιτροπή στη Σμύρνη για την υλοποίηση της συμφωνίας. Η είσοδος της Νεοτουρκικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ματαίωσε το συγκεκριμένο σχέδιο. Τον Νοέμβριο του 1919 υπογράφτηκε μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας η εθελοντική ανταλλαγή των πληθυσμών με τη Συνθήκη του Νεϊγί.Η Συνθήκη της Λωζάννης υπήρξε το τελικό και πλέον βίαιο επιστέγασμα αυτής της διαδικασίας.
  • Του ΒΛΑΣΗ ΑΓΤΖΙΔΗ, Διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας και μαθηματικός

    Το πρωτόκολλο που σφράγισε το μεγάλο ξεριζωμό

    Ενενήντα χρόνια κλείνουν φέτος από τη Συνδιάσκεψη της Λωζάννης, το 1923, και την υπογραφή της σύμβασης υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και κεμαλικής Τουρκίας. Το επιστέγασμα της πρωτοφανούς ανθρωπιστικής καταστροφής των Ελλήνων ένα χρόνο πριν! Η ελληνική αντιπροσωπεία στη Συνδιάσκεψη της Λωζάννης. Διακρίνονται καθιστοί στην πρώτη σειρά από αριστερά οι: Δ. Κακλαμάνος, Ελ. Βενιζέλος, Α. Μιχαλακόπουλος, Αλ. Μαζαράκης (Πηγή: «Ιστορία του ελλ. έθνους», φωτ. αρχείο «Ε») Η ελληνική αντιπροσωπεία στη Συνδιάσκεψη της Λωζάννης. Διακρίνονται καθιστοί στην πρώτη σειρά από αριστερά οι: Δ. Κακλαμάνος, Ελ. Βενιζέλος, Α. Μιχαλακόπουλος, Αλ. Μαζαράκης (Πηγή: «Ιστορία του ελλ. έθνους», φωτ. αρχείο «Ε») Στις 30 Ιανουαρίου του 1923 υπογράφτηκε μεταξύ της Ελλάδας και της κεμαλικής Τουρκίας το πρωτόκολλο της σύμβασης για υποχρεωτική ανταλλαγή ελληνικών και μουσουλμανικών πληθυσμών μεταξύ των δύο χωρών. Ισως και να ‘χει ιδιαίτερη συμβολική σημασία το ότι το πρωτόκολλο -που ήταν το επιστέγασμα μιας πρωτοφανούς ανθρωπιστικής καταστροφής που είχε συμβεί λίγο πριν στη Μικρά Ασία- υπογράφτηκε μία μέρα μετά τη λήξη των εργασιών στο Μόναχο του πρώτου κομματικού συνεδρίου των Ναζί. Στο συνέδριο αυτό των Εθνικοσοσιαλιστών της Γερμανίας, που είχε ξεκινήσει με την παρέλαση των ταγμάτων εφόδου (S.Α.), ο Αδ. Χίτλερ είχε ζητήσει την κατάργηση της Συνθήκης των Βερσαλιών. Με μια έννοια, αυτό που ζητούσε ο Χίτλερ το είχε ήδη πετύχει στη Λωζάννη ο παλιός του σύμμαχος στον κοινό τους Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Μουσταφά Κεμάλ Πασά.

    Η σύμβαση της ανταλλαγής, που περιείχε 19 άρθρα, στην πραγματικότητα άρχισε να εφαρμόζεται στο τέλος του 1923. Ηδη η πλειονότητα των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης είχαν υποχρεωθεί με εξαιρετικά βίαιο τρόπο από τους Τούρκους εθνικιστές να εγκαταλείψουν την επαύριο της Μικρασιατικής Καταστροφής την πατρίδα τους. Οι χριστιανικοί πληθυσμοί της Ανατολής είχαν υποστεί γενοκτονία από το 1914 και η μοίρα των επιζησάντων στη νέα εθνικιστική Τουρκία ήταν προδιαγεγραμμένη.

    Ετσι, από έναν ελληνορθόδοξο πληθυσμό που τις παραμονές του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου αριθμούσε 2,2 εκατομμύρια άτομα υπολογίζεται ότι στην Ελλάδα έφτασαν μετά την καταστροφή του ’22 περί το 1,5 εκατομμύριο, για να καταμετρηθούν τελικά 1,25 εκατομμύρια πρόσφυγες το 1928.

    Οι εναπομείναντες

    Η διαδικασία της επίσημης ανταλλαγής αφορούσε, στην πραγματικότητα, περίπου 190.000 Ελληνες που είχαν παραμείνει στην κεμαλική Τουρκία και 355.635 μουσουλμάνους της Ελλάδας -διαφόρων εθνοτικών καταγωγών- που ήταν εγκατεστημένοι στις Νέες Χώρες (Μακεδονία, Ηπειρο, Θράκη) και στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου. Η σύμβαση, όμως, ρύθμιζε οριστικά την τύχη των πληθυσμών που θεωρήθηκαν «ασύμβατοι» με τις κυρίαρχες ιδεολογικές και πολιτιστικές αρχές που καθόριζαν τα δύο κράτη. Από την ανταλλαγή εξαιρέθηκαν οι Ελληνες της Κωνσταντινούπολης (περίπου 125.000) και των νησιών Ιμβρου και Τενέδου (6.000 κάτοικοι), ενώ στην Ελλάδα παρέμειναν 110.000 μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης (νομοί Ξάνθης και Ροδόπης).

    Η διοίκηση και η διαχείριση των περιουσιών περιέρχονταν στα κράτη. Στην Ελλάδα, στόχος της διαχείρισης της ανταλλάξιμης περιουσίας -δηλαδή αυτήν που εγκατέλειψαν οι μουσουλμάνοι οι οποίοι απελάθηκαν- ήταν η αποκατάσταση των Ελλήνων προσφύγων. Υπολογίστηκε ότι οι ελληνικές περιουσίες που εγκαταλείφθηκαν ήταν δεκαπλάσιες των αντίστοιχων μουσουλμανικών.

    Οι συνομιλίες είχαν αρχίσει από το Νοέμβριο του 1922 στη Λωζάννη. Είχε προηγηθεί η συντριπτική ήττα του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία ως αποτέλεσμα εσωτερικών αντινομιών και προδοσιών, η ολοκληρωτική εγκατάλειψη από τη μοναρχική κυβέρνηση των Αθηνών των χριστιανικών πληθυσμών στο έλεος των νικητών, η συνειδητή παράδοση από τον Μουσταφά Κεμάλ των ανεπιθύμητων πληθυσμών της ιωνικής παραλίας στις εθνικιστικές συμμορίες, το ολοκαύτωμα της Σμύρνης και η μαζική έξοδος του επιζήσαντος πληθυσμού. Λίγο αργότερα, με τη Συμφωνία των Μουδανιών (Οκτώβριος 1922), οι Σύμμαχοι υποχρέωσαν την Ελλάδα -η οποία αποδέχθηκε τις αποφάσεις χωρίς την παραμικρή αντίδραση- να παραδώσει την Ανατολική Θράκη στους κεμαλικούς, μαζί με την Ιμβρο και την Τένεδο. Στις συνομιλίες για την τελική ειρήνευση και την αντικατάσταση της Συνθήκης των Σεβρών με μια νέα, αναθεωρητική, έλαβαν μέρος οι δυνάμεις της Αντάντ (Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία), η ηττημένη Ελλάδα, η νικήτρια κεμαλική Τουρκία, και από τα Βαλκάνια η Γιουγκοσλαβία, η Ρουμανία. Επίσης συμμετείχαν το Βέλγιο, η Πορτογαλία, η Ιαπωνία, οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, ως παρατηρητής, και η Σοβιετική Ενωση ειδικά για το θέμα του καθεστώτος των Στενών.

    Πάντες οι ικανοί άρρενες (hommes valides), οι ανήκοντες εις τον ελληνικόν πληθυσμόν, ων αι οικογένειαι εγκατέλειψαν ήδη το τουρκικόν έδαφος, οι κρατούμενοι νυν εν Τουρκία, θα αποτελέσωσι το πρώτον τμήμα εξ Ελλήνων οίτινες θα σταλώσιν εις Ελλάδα συμφώνως τη παρούση Συμβάσει». (Αρθρο 4 της σύμβασης περί ανταλλαγής των ελληνικών και τουρκικών πληθυσμών)Πάντες οι ικανοί άρρενες (hommes valides), οι ανήκοντες εις τον ελληνικόν πληθυσμόν, ων αι οικογένειαι εγκατέλειψαν ήδη το τουρκικόν έδαφος, οι κρατούμενοι νυν εν Τουρκία, θα αποτελέσωσι το πρώτον τμήμα εξ Ελλήνων οίτινες θα σταλώσιν εις Ελλάδα συμφώνως τη παρούση Συμβάσει». (Αρθρο 4 της σύμβασης περί ανταλλαγής των ελληνικών και τουρκικών πληθυσμών) Το πρωτόκολλο της σύμβασης για την ανταλλαγή των πληθυσμών ενσωματώθηκε στην τελική συνθήκη και υπογράφτηκε από όλα τα συμβαλλόμενα μέρη στις 24 Ιουνίου του 1923. Η Συνθήκη της Λωζάννης ρύθμιζε το σύνολο των θεμάτων που ήταν σε εκκρεμότητα, τόσο των ελληνοτουρκικών όσο και αυτών που σχετίζονταν με τη χρήση των Στενών και το διακανονισμό οικονομικών και δημοσιονομικών διαφορών κάποιων κρατών με την κεμαλική Τουρκία.

  • Η «τελευταία πράξη»Η συνθήκη αυτή υπήρξε η τελευταία πράξη μιας διαδικασίας που είχε ξεκινήσει με την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και κορυφώθηκε με την υπογραφή της ατυχούς Συνθήκης των Σεβρών τον Αύγουστο του 1920. Η Συνθήκη της Λωζάννης, όπως και η Συνθήκη των Σεβρών, την οποία αντικαθιστούσε, ρύθμιζε τις μεταπολεμικές εκκρεμότητες σε σχέση με την ηττημένη Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι δύο αυτές συνθήκες βρίσκονταν σε δύο αντιδιαμετρικά σημεία και εξέφραζαν δύο εντελώς διαφορετικές οπτικές για την πολιτική μοίρα του συγκεκριμένου χώρου. Η Συνθήκη των Σεβρών πρόσφερε τη χειραφέτηση στους υποταγμένους λαούς της πολυεθνικής μουσουλμανικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και υλοποιούσε ένα μέρος των ελληνικών επιδιώξεων. Η Συνθήκη της Λωζάννης, αντιθέτως, επισφράγιζε τη νίκη του τουρκικού εθνικισμού και την οριστική πλέον εκδίωξη των χριστιανικών πληθυσμών από τον κοινό χώρο, που μετεξελισσόταν πια σε πλήρως εθνική επικράτεια των Τούρκων.Παράλληλα, σε κοινωνικό και ιδεολογικό επίπεδο, οι Συνθήκες των Σεβρών και της Λωζάννης σημείωσαν τον τρόπο επίλυσης των μεγάλων εθνικών εκκρεμοτήτων που υπήρχαν στην περιοχή μας και εξέφρασαν το τέλος της μακράς και βασανιστικής διαδικασίας αντικατάστασης της πολυεθνικής αυτοκρατορίας από σύγχρονα εθνικά κράτη.Με το άρθρο 12 αναγνωρίστηκε οριστικά από την Τουρκία η ελληνική κυριαρχία «επί των νήσων της ανατολικής Μεσογείου, Λήμνου, Σαμοθράκης, Λέσβου, Χίου, Σάμου και Ικαρίας». Με το άρθρο 13 η Ελλάδα υποχρεώθηκε να μην εγκαταστήσει ναυτικές βάσεις στα νησιά και να διατηρεί περιορισμένες μόνο στρατιωτικές δυνάμεις. Με το άρθρο 14 οριζόταν ειδικό καθεστώς για την Ιμβρο και την Τένεδο. Συγκεκριμένα, αναγραφόταν:

    Τα νησιά Ιμβρος και Τένεδος

    «Τα νησιά Ιμβρος και Τένεδος παραμένουν υπό τουρκική κυριαρχία. Θα απολαύσουν ειδικής διοικητικής οργάνωσης, η οποία θα αποτελείται από τοπικά στοιχεία. Θα παρέχει η οργάνωση αυτή κάθε εγγύηση στον αυτόχθονα μη μουσουλμανικό πληθυσμό όσον αφορά την τοπική αυτοδιοίκηση και την προστασία των ατόμων και των αγαθών. Η τήρηση της τάξης θα διασφαλίζεται από αστυνομία η οποία θα προέρχεται από τον ντόπιο πληθυσμό, με φροντίδα και επιμέλεια της τοπικής διοίκησης, όπως προβλέπεται παραπάνω, στις διαταγές της οποίας θα υπακούει».

  • Του ΑΓΓΕΛΟΥ Μ. ΣΥΡΙΓΟΥ, Δικηγόρος, επ. καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

    Μερικά από τα στοιχεία για την ανταλλαγή

    Στη Συνδιάσκεψη της Λωζάννης συζητήθηκε η υποχρεωτική και όχι απλώς η εθελούσια ανταλλαγή των μειονοτήτων που βρίσκονταν στο έδαφος Ελλάδος και Τουρκίας. Η υποχρεωτική ανταλλαγή αποτελούσε αναγνώριση της αδυναμίας προστασίας των μειονοτικών δικαιωμάτων.Το θέμα της ανταλλαγής ετέθη από τον Νορβηγό Φρίντχοφ Νάνσεν, Υπατο Αρμοστή της Κοινωνίας των Εθνών για τους πρόσφυγες στην Εγγύς Ανατολή. Θα ήταν άδικο να χρεωθεί ο Νάνσεν την πατρότητα της ιδέας. Οι προτάσεις του αποτελούσαν λύση ανάγκης μπροστά στη βεβαία εκδίωξη όλου του χριστιανικού στοιχείου από την Τουρκία, που θα ολοκληρωνόταν μόλις οι Σύμμαχοι αποχωρούσαν από τα τουρκικά εδάφη. Η ανταλλαγή -και μάλιστα υποχρεωτική- του μουσουλμανικού στοιχείου από την Ελλάδα ήταν μονόδρομος, για να υπάρξει μια στοιχειώδης εθνοτική ισορροπία μεταξύ των δύο κρατών που θα απέτρεπε νέες πολεμικές περιπέτειες.

    Αλάνθαστο κριτήριο για την ανταλλαγή υπήρξε το θρήσκευμα των πληθυσμών. Η ύπαρξη ελληνόφωνων μουσουλμάνων (π.χ. Τουρκοκρητικοί) και τουρκόφωνων χριστιανών ορθοδόξων (π.χ. Καραμανλήδες από την Καππαδοκία) θα δημιουργούσε σοβαρά εμπόδια κατά την υποχρεωτική ανταλλαγή εφ’ όσον επιλεγόταν άλλο κριτήριο, π.χ. γλώσσα ή καταγωγή.

    Στην ανταλλαγή περιελήφθησαν 190.000 Ελληνες έναντι 355.000 Τούρκων. Από πλευράς αριθμών η σύμβαση για την ανταλλαγή των πληθυσμών εμφανίζεται ετεροβαρής για την Τουρκία. Σε αυτούς, όμως, τους αριθμούς πρέπει να προστεθούν και 950.000 Ελληνες που εγκατέλειψαν την Τουρκία μεταξύ Αυγούστου και Δεκεμβρίου 1922 για να αποφύγουν τη σφαγή. Για την Τουρκία το κέρδος ήταν ότι διασφάλιζε και νομικά ότι κανένας από τους Ελληνες πρόσφυγες της καταστροφής του 1922 δεν θα επέστρεφε πίσω. Παράλληλα, η μεν Τουρκία αποκτούσε θρησκευτική ομοιογένεια, ενώ η Ελλάδα, πέραν της θρησκευτικής, αποκτούσε και φυλετική ομοιογένεια. Επιπλέον, το ελληνικό κράτος είχε στη διάθεσή του εκτεταμένες γαίες να αποκαταστήσει τους πρόσφυγες. Τα σημεία αυτά δεν μείωναν την τραγικότητα του γεγονότος της υποχρεωτικής ανταλλαγής, όπως τη βίωσαν σε ατομικό επίπεδο εκατοντάδες χιλιάδες άτομα και από τις δύο πλευρές του Αιγαίου.

Advertisements

About Kalimera! - Gia Sena!

General Issues (photos, history, culture, relegion)
This entry was posted in ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΤΑΓΡΑΦΕΣ and tagged , . Bookmark the permalink.

One Response to Η ανταλλαγή πληθυσμών στο Διεθνές Δίκαιο

  1. Ο/Η sofiroz λέει:

    ο παππους μου γεννηθηκε στα αλατσατα ηρθε στη χιο 12χρονων τον πατερα και αδελφια τους εσφαξαν οι τουρκοθ πολυ 7ανια αναφεροταν στα παλια ειχε μονο μια αφισα κρεμμασμενη λε τα αλατσατα και τνν διλβοη μαλλον ηταν ξαδελφια μπραβο γι αυτο που κανετε μας βοηθατε να μαθαινουμε για τη γη των προγονων μας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s